 | Dệt may đang trở thành ngành xuất khẩu đứng đầu trong nhóm 10 mặt hàng xuất khẩu lớn của đất nước. Tuy nhiên, hiệu quả xuất khẩu của ngành May vẫn được đánh giá là còn thấp, do xuất khẩu theo phương thức gia công là chủ yếu. Đã có nhiều giải pháp đề xuất cho việc nâng cao hiệu quả xuất khẩu của ngành May, nhưng dường như chúng vẫn còn dàn trải, chưa đúng trọng tâm
Đã có nhiều công trình nghiên cứu về việc nâng cao hiệu quả xuất khẩu của ngành May Việt Nam. Trong đó, ngoài các giải pháp truyền thống là nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và trình độ KHCN, người ta còn nhấn mạnh đến việc phát triển các khâu thiết kế thời trang và xâm nhập vào mạng lưới phân phối toàn cầu; nhiều công trình còn nhấn mạnh tới việc phát triển nguồn nguyên liệu bông, xơ (thượng nguồn), nhằm tạo thế chủ động cho sản xuất của Ngành. Song, dường như các giải pháp có tính toàn diện này chỉ mang tính hình thức, bởi lẽ, nó đã được nhắc đến nhiều, nhưng lại không thấy có khả năng triển khai hiệu quả. Hãy thử xem chuỗi giá trị của ngành may xuất khẩu hiện nay thế nào
Theo các nghiên cứu đã được công bố, chuỗi giá trị của ngành may xuất khẩu bao gồm các khâu: sản xuất nguyên, phụ liệu; thiết kế thời trang; may gia công; marketing, phân phối; và được tính toán, phân chia giá trị theo biểu đồ dưới đây:
Từ biểu đồ trên cho thấy, về lý thuyết, có thể có nhiều cách để nâng cao hiệu quả của ngành May xuất khẩu. Đó là:
- Thứ nhất, đầu tư để làm chủ khâu thiết kế thời trang, có thể chủ động đưa ra các mẫu mốt, phù hợp với xu hướng thời trang thế giới. Khi được thị trường chấp nhận, thì giá trị của khâu này trong chuỗi giá trị toàn cầu chiếm 3%;
- Thứ hai, phát triển sản xuất nguyên phụ liệu, kể cả đầu tư để phát triển thượng nguồn (bông, xơ), vải và các loại phụ liệu khác. Làm chủ được khâu này, giá trị trong chuỗi giá trị toàn cầu chiếm 15%;
- Thứ ba, là khâu gia công sản phẩm. Toàn bộ khâu này (cắt, may, hoàn thiện, đóng gói, vận chuyển…) chiếm giá trị là 5-7% trong chuỗi giá trị toàn cầu (bao gồm cả các thủ tục xuất khẩu);
- Thứ tư, vươn lên, xâm nhập vào mạng lưới phân phối toàn cầu để bán được sản phẩm cho các nhà buôn (không phải qua các trung gian môi giới), thậm chí có thể bán đến tận tay người tiêu dùng… Giá trị của khâu này lên tới 75% (?!) trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Tuy nhiên, trên cơ sở hiện trạng và quá trình phát triển của ngành May xuất khẩu Việt Nam trong nhiều năm qua, câu hỏi được đặt ra là: Phải chăng ta sẽ đồng thờì tiến hành tất cả các giải pháp trên, hay sẽ lựa chọn những khâu phù hợp để triển khai?. Người viết xin có một số bình luận và đề xuất hướng phát triển của Ngành như sau:
- Thứ nhất, đầu tư cho thiết kế thời trang: Từ giữa thập kỷ 90 của thế kỷ trước, ở Việt Nam, khâu thiết kế thời trang đã được đặt ra. Qua gần 20 năm, hoạt động thiết kế thời trang của Việt Nam đã có những bước tiến dài. Chúng ta đã đầu tư nhiều công sức và đã có được một đội ngũ các nhà thiết kế khá chuyên nghiệp, một số người đã đạt được những giải thưởng lớn của quốc tế. Nhưng dường như mọi chuyện vẫn chỉ dừng ở đó mà không tiến thêm được.
Câu hỏi đặt ra là tại sao lại như vậy, hay tại chúng ta đầu tư chưa đủ tầm, và cần phải tiếp tục đầu tư, hay vì một lý do nào khác?.
Chính vì câu hỏi này không được giải đáp thấu đáo, nên chúng ta vẫn cứ tiếp tục đầu tư và tiếp tục mong đợi; mong đợi để đến một lúc nào đó, chúng ta sẽ tham gia được vào “mắt xích” thiết kế, trong chuỗi giá trị toàn cầu của ngành may xuất khẩu.
Có thể khẳng định, chúng ta sẽ còn rất lâu, nếu không muốn nói là không thể, tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu của ngành may xuất khẩu ở “mắt xích” thiết kế.
Thực tế cho thấy, trên thế giới, đã có một số nước thành công trong phát triển ngành dệt may hướng ra xuất khẩu trong giai đoạn đầu mới công nghiệp hoá. Mô hình của các nước NICs với sự thành công của Hồng Kông và Hàn Quốc cách đây hơn 30 năm trong lĩnh vực dệt may là những ví dụ điển hình. Nhưng thực chất, những quốc gia này, cho đến lúc chuyển giao ngành dệt may sang các nước kém phát triển hơn, vẫn không có nước nào thành công ở khâu thiết kế thời trang (Hồng Kông thành công trong việc trở thành trung tâm trao đổi, mua bán nguyên phụ liệu, còn Hàn Quốc thì chuyển sang phát triển các ngành công nghiệp khác. Kim ngạch xuất khẩu hàng dệt may của Hàn Quốc đến nay chỉ khoảng gần 14 tỷ USD/năm).
Hiện tại, những quốc gia mới nổi, như Trung Quốc, Brasin..., cùng lắm cũng chỉ trở thành các công xưởng của thế giới hoặc trung tâm cung cấp nguyên, phụ liệu.
Dường như đã là “định mệnh”, Milano, Franfuôc, Paris… vẫn đang và sẽ mãi mãi là các trung tâm sáng tạo của thời trang quốc tế.
Chấp nhận cách luận giải này, chúng ta sẽ có những bước đi phù hợp cho khâu thiết kế. Và như vậy, nên chăng, chỉ đầu tư cho khâu thiết kế phục vụ thị trường nội địa.
- Thứ hai, xâm nhập vào mạng lưới phân phối toàn cầu. Nói thì có vẻ dễ, nhưng thực tế không phải như vậy. Ngoài những khó khăn về xây dựng mạng lưới phân phối, mà gần như nó đã được định hình từ nhiều năm, theo phương châm “buôn có bạn, bán có phường”, khâu này còn chứa đựng nhiều rủi ro. Có lẽ cũng vì rủi ro cao mà nó chiếm tới 75% giá trị trong chuỗi giá trị toàn cầu của ngành may xuất khẩu.
Ngành May xuất khẩu của ta có khả năng làm được việc này không? Về lý thuyết cũng là “mọi thứ đều có thể”. Tuy nhiên, chi phí cho hoạt động này không phải là nhỏ, mà một doanh nghiệp chắc không thể làm được. Đó là, chúng ta phải thường xuyên có các thương nhân có kinh nghiệm, tham gia hầu khắp (nếu không muốn nói là tất cả) các cuộc trình diễn thời trang hay hội chợ triển lãm quốc tế, để vừa chọn được mẫu của các nhà thiết kế, mang đi chào hàng, rồi tìm các nhà buôn để có thể ký hợp đồng bán hàng… (chưa nói tới việc cần có mạng lưới để bán được hàng đến tay người tiêu dùng, thì lợi nhuận thu được sẽ cao hơn). Tất cả những công việc của khâu này không chỉ là khó khăn về tài chính, về nghiệp vụ và kinh nghiệm kinh doanh, mà đi kèm với nó, như trên đã nói là rủi ro cao trong quá trình vận chuyển và bảo hiểm hàng hoá đến các địa điểm phân phối.
Để có thể triển khai các hoạt động xúc tiến thương mại kể trên, các doanh nghiệp may Việt Nam cần phải liên kết với nhau về nhân lực và tài chính, với trung tâm là Hiệp hội Dệt - May Việt Nam. Mục tiêu trước mắt là tham gia các hội chợ thương mại quốc tế để giới thiệu các thương hiệu doanh nghiệp có tiếng, như Việt Tiến, May 10, Nhà Bè… với các mẫu mã chất lượng cao đã từng gia công cho khách nước ngoài, nhằm tìm kiếm các nhà buôn trực tiếp mà không cần qua khâu môi giới. Còn các khâu phân phối khác, thì… tiếp cận dần.
Như vậy, với các khâu 1 và 4 trong chuỗi giá trị toàn cầu của ngành may xuất khẩu thì các doanh nghiệp may xuất khẩu của Việt Nam đều khó xâm nhập, hoặc chí ít, trong giai đoạn trước mắt là như vậy. Chỉ còn các khâu 2 và 3.
Ta hãy thử tìm hiểu khả năng của các doanh nghiệp may xuất khẩu Việt Nam trong các khâu này thế nào.
- Khâu thứ hai, phát triển sản xuất nguyên, phụ liệu: Đã từ lâu, tham vọng của nhiều người, là ngành Dệt - May Việt Nam có thể chủ động trong việc cung ứng nguồn nguyên liệu đầu vào, bao gồm các loại bông, xơ…
Những năm gần đây, công nghiệp lọc hoá dầu phát triển đã mở ra cho chúng ta một triển vọng mới trong việc tự túc các loại bông xơ nhân tạo. Tuy nhiên, việc phát triển bông tự nhiên, mặc dầu chúng ta đã có rất nhiều cố gắng trong nhiều năm (khoảng hơn 10 năm), nhưng kết quả còn rất khiêm tốn. Nguyên nhân chủ yếu vẫn là sự khắc nghiệt của điều kiện tự nhiên và kỹ thuật canh tác, mà trong tương lai gần (10-15 năm nữa), cũng chưa chắc đã khắc phục được.
Như vậy ở khâu này, chúng ta chỉ còn khả năng phát triển ngành Dệt và phụ liệu để đáp ứng nguyên, phụ liệu cho ngành May.
Chương trình phát triển vải cho ngành May cũng đã được đặt ra từ lâu và gần đây là chương trình liên kết với Đài Loan để sản xuất 1 tỷ mét vải cho ngành may xuất khẩu. Tuy nhiên, cũng vì nhiều lý do khác nhau, chương trình đã khởi động được gần 2 năm, nhưng không mấy tiến triển.
Trong chương trình này, khâu thiết kế mà ta vẫn thường nói tới, lại rất quan trọng. Nhưng là thiết kế vải, chứ không phải thiết kế thời trang cho may, như chúng ta thường nhắc tới. Nhiều nước cũng đã thành công khi đi theo hướng này, mà điển hình là Ấn Độ, Trung Quốc, Hàn Quốc… và gần đây là Thái Lan. Ngoài việc thiết kế ra các loại vải đáp ứng các mẫu thời trang mới, các quốc gia này còn tiên phong trong việc sáng tạo ra các loại vải thân thiện với môi trường (vải chống bụi, diệt khuẩn), vải khoác ngoài nano để giữ ấm, vải có tính hút ẩm cao và mang mùi hương tự nhiên… và nhiều loại vải kỹ thuật khác… Hướng đi này đã giúp cho các quốc gia nói trên cạnh tranh được với các quốc gia khác trên thị trường quốc tế.
Đây có thể là một hướng phát triển cho ngành Dệt, nhằm nâng cao hiệu quả cho ngành May xuất khẩu. Vì vậy, những vướng mắc trong triển khai chương trình 1 tỷ mét vải cho xuất khẩu cần phải được nhanh chóng tháo gỡ.
Cùng với đó là phát triển các loại phụ liệu phục vụ cho ngành May. Chương trình phát triển phụ liệu cho ngành May trong những năm vừa qua đã thu được những kết quả khả quan. Tính đến nay, phụ liệu sản xuất trong nước đã đáp ứng được khoảng trên 50% nhu cầu may xuất khẩu.
Như vậy, phát triển vải và phụ liệu cho may xuất khẩu, mà hiện tại được gọi là phát triển công nghiệp hỗ trợ, là những hướng đi đúng mà ngành Dệt - May Việt Nam cần tiếp tục triển khai, nhằm tạo thêm giá trị gia tăng trong chuỗi giá trị toàn cầu mà mình đang tham gia.
- Khâu thứ ba, gia công sản phẩm: Kết quả khảo sát các doanh nghiệp may xuất khẩu cho thấy, khâu này chiếm 5% giá trị trong chuỗi giá trị toàn cầu và được phân chia thành các khoản mục như sau: Tiền lương (50%), BHXH (10%), Chi phí phụ liệu, bao bì (10%), Chi phí điện nước (8%), Khấu hao tài sản cố định (3%), Chi phí xuất, nhập khẩu (14-16%), lãi (3-5%).
Mặc dầu chỉ chiếm 5% trong chuỗi giá trị toàn cầu, nhưng tất cả những khoản mục này lại thuộc lĩnh vực quản trị doanh nghiệp, mà các doanh nghiệp may hoàn toàn có thể chủ động điều tiết.
Trong các khoản mục chi phí trên, các chi phí ngoài tiền lương, đặc biệt là các chi phí bao bì, chi phí điện nước, chi phí xuất nhập khẩu cần phải được tiết giảm đến mức tối đa.
Giải pháp cho vấn đề này là:
- Rà soát chặt chẽ các khâu mua vào (khuy, chỉ, hòm hộp, túi nilon, nhãn mác…) để có chi phí thấp nhất;
- Bố trí sản xuất, ánh sáng, thông gió… hợp lý để tiết kiệm điện, hơi trong sản xuất;
- Tối ưu hoá khâu vận chuyển (cảng nhập, xuất) và giảm thiểu các thủ tục hành chính (chi phí ngoài luồng) trong các khâu vận chuyển, xuất, nhập khẩu... Để thành công, các khâu này rất cần sự giúp đỡ của các ngành liên quan như công an giao thông, hải quan, cảng biển…
Ngoài ra, để nâng cao hiệu quả của hoạt động gia công, rất cần các giải pháp có tính truyền thống, như nâng cao năng lực công nghệ, trình độ tổ chức sản xuất và chất lượng nguồn nhân lực để có năng suất lao động cao hơn, có khả năng làm được những sản phẩm khó với tỷ lệ phế phẩm thấp; và cao hơn nữa là làm chủ được kỹ thuật, để không mất chi phí thuê chuyên gia nước ngoài trong việc hướng dẫn kỹ thuật đối với các sản phẩm mới. Bên cạnh đó, hoạt động thi thợ giỏi cần phải trở thành thường xuyên và các điển hình cần phải được nhân rộng để giúp cho đa số người lao động có được kỹ năng và năng suất lao động cao hơn, từ đó góp phần tăng thu nhập và giảm thiểu chi phí cho doanh nghiệp.
Hơn thế nữa, nếu ngành Dệt có khả năng sản xuất được các loại vải đáp ứng yêu cầu của may xuất khẩu, như đã nói ở trên, mà lại có giá cả hợp lý, thì đó là những điều kiện rất tốt cho ngành may giảm chi phí nhập khẩu, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động của mình.
Tóm lại, để nâng cao chất lượng hoạt động xuất khẩu của các doanh nghiệp may, không nên đặt vấn đề phát triển toàn diện các khâu trong chuỗi giá trị toàn cầu như tư duy vẫn thường có trong nhiều năm qua, mà chỉ nên tập trung vào những khâu phù hợp với trình độ phát triển của chính các doanh nghiệp ngành may và tiềm lực kinh tế của đất nước. Đó là các khâu: phát triển dệt vải, phụ liệu và nâng cao hiệu quả quản trị doanh nghiệp.
Hy vọng, những ý kiến trên sẽ là những gợi mở cho các nhà hoạch định chính sách và các doanh nghiệp Dệt - May Việt Nam xác định đúng hướng phát triển của mình trong thời gian tới. Rất mong những người quan tâm cùng trao đổi.
(Nguồn Tạp chí Công Nghiệp)
| | | |